Priroda

KANJON REKE JERME

 

Kanjon reke Jerme smešten je u jugoistočnoj Srbiji, na teritoriji opština Pirot, Dimitrovgrad i Babušnica. Reka Jerma, svojim tokom dugim 72 km spaja dve države, Srbiju i Bugarsku. Izvire u Srbiji, u blizini Vlasinskog jezera, prolazi kroz Bugarsku i kod sela Petačinci se opet vraća u Srbiju. Na svom putu, Jerma  je stvorila živopisne kanjone i ždrela strmih litica. U Bugarskoj je to impresivno Trnsko ždrelo, a u Srbiji je to jedan od najživopisnijih kanjona - kanjon reke Jerme. Na izlazu iz sela Sukovo, Jerma se uliva u reku Nišavu.

Zahvaljujući nepristupačnosti i izolovanosti terena sve do 70-ih godina 20. veka, priroda u kanjonu reke Jerme dugo je bila skrivena i danas je većinom ostala sačuvana u svojoj iskonskoj lepoti. Asfaltni put izgrađen sedamdesetih godina, zamenio je prugu uskog koloseka kojom je vozić “Ćira” prevozio rudu iz nekadašnjeg rudnika “Jerma” u selu Rakita do sela Sukovo.

Radi očuvanja i zaštite, ovaj jedinstveni splet dolina i krečnjačkih klisura, proglašen je 2014. godine za zaštićeno područje I kategorije, od međunarodnog i nacionalnog značaja kao Specijalni rezervat prirode „Jerma”.

Reka Jerma probila je svoj put kroz Greben i Vlašku planinu i stvorila veličanstveni kanjon. Kanjon se sastoji od dva klanca - Vlaško i Odorovačko ždrelo koji su dobili naziv po obližnjim selima -  Vlasi i Trnski Odrovci. Strme litice koje ostavljaju najjači utisak na većinu posetilaca, visoke su 300-400 m, a široke 10 - 30 m.

 

PLANINE

 

U samom SRP „Jerma“ i u njegovoj neposrednoj okolini nalazi se nekoliko planina koje svojim gorostasnim vrhovima okružuju reku Jermu i njene pritoke.

Na desnoj obali reke Jerme nalazi se Greben planina sa krečnjačkim vencem i najvišim vrhom – “Beženište” (1338 m). Uzak, stenoviti greben, sa nazupčenim vrhovima krije prirodni fenomen – kamene kule poput onih u Đavoljoj varoši.

Na levoj strani smeštena je Vlaška planina sa krečnjačkim odsecima, magičnim bukovim šumama i selima na zaravnima. Najviši vrh ove planine je zapravo “udubljenje”, pa otuda i lokalni naziv “Panica” – posuda (1443 m).

Nekoliko kilometara od kanjona nalaze se planina Ruj sa istoimenim vrhom (1706 m) i stenovito uzvišenje Asenovo kale (1033 m). U podnožju uzvišenja Asenovo kale, na reci Blatašnici, nalazi se “Cedilka” jedna od najužih klisura u Srbiji čije se stenovite strane gotovo dodiruju na udaljenosti od 1,5m.

Uglavnom šumovita planina Ruj proteže se između sela Rakita u Srbiji i sela Ezdimirci u Bugarskoj. Njeni najviši delovi i vrhovi su pašnjaci i prelepi vidikovci. Selo Rakita, nekad poznato po kvalitetnoj rudi mrkog uglja iz rudnika “Jerma”, danas je sinonim za borbu za očuvanje reka i prirode.

 

PEĆINE

 

Na obroncima planina u SRP “Jerma” nalaze se brojni kraški oblici reljefa, pećine i jame. Posebno je značajna pećina Vetrena dupka i jama Pešterica koje se nalaze na 2 km od sela Vlasi. Dužina pećinskog kanala iznosi oko 4.000 m i sastoji se od meandarskog kanala i dvorana gde je smešten pećinski nakit. U jednom od erozivnih udubljenja nalazi se i sifonsko jezero.

 

 

BILJNI I ŽIVOTINJSKI SVET

 

Litice kanjona reke Jerme stanište su velikom broju endemičnih, retkih i ugroženih biljnih vrsta:

  • 887 biljnih taksona sa najznačajnim endemo-reliktnim vrstama (Pančićev maklen, jorgovan i srpski zvončić)
  • reliktne, klimazonalne i zonalne zajednice šuma.

Raznovrsnost životinjskih vrsta ogleda se u postojanju:

  • 25 vrsta sisara (slepi miševi, ris, vidra),
  • 110 vrsta ptica od kojih su 98 gnezdarice (suri orao, riđi mišar, jarebica, buljina),
  • 11 vsta gmizavaca i vodozemaca (poskok, eskulapov smuk, šareni daždevnjak),
  • devet vrsta riba (potočna mrena, dvoprugasta uklija),
  • 181 vrste leptira (lastin repak, kraljevski plašt, mali pegavac) od nacionalnog i međunarodnog značaja.

Jedino stanište biljne vrste “Venerina vlas” - Adiantum capillus veneris - u Srbiji nalazi se u naselju Zvonačka banja, na oko 6 km od kanjona reke Jerme. Ova dekorativna vrsta papratica je prava prirodna retkost i spada u kategoriju krajnje ugroženih vrsta u Srbiji. Iako se nalazi daleko od mediteranskog područja gde je rasprostranjena, topli izvori Zvonačke banje stvorili su povoljne uslove za njen opstanak. Njeno stanište zaštićeno je kao Specijalni rezervat prirode “Venerina padina”.

 

JEZERA U OKOLINI

 

U blizini kanjona reke Jerme nalaze se Vetrensko i Sukovsko jezero.

Vetrensko jezero nalazi se u blizini Zvonačke banje, podno uzvišenja Asenovo kale. Jezero je urvinskog tipa, nastalo na Vetrenskoj reci (potoku) koja dalje otiče i uliva se u Zvonačku reku - reku Blatašnicu. Poznato je samo pravim zaljubljenicima u prirodu.

Sukovsko jezero nalazi se u selu Sukovo na oko 15 km od kanjona reke Jerme. Jezero je nastalo pregrađivanjem potoka Tivoj dol (Tivojski dol). Dugačko je oko 1 km, širine do 300 m, dok dubina u pojedinim delovima dostiže do 15 m. Jezero je bogato štukom, šaranom i drugim ribljim vrstama, te je pogodno za ribolov. Okolina jezera pogodna je za pešačenje, biciklizam i odmor u prirodi.

 

KLIMA

 

Reljefna raznolikost i specifičnost područja utiču na klimu koja je umerena do planinsko kontinentalna i koja uslovljava veliku razliku u klimatskim pojavama, temperaturi i atmosferskim padavinama. U toku letnjih meseci i tokom vrelih letnjih dana, noći pored reke ili na planini često su hladne.

 

ČUVAJMO PRIRODU

 

Prirodu nismo nasledili, već smo je pozajmili od budućih generacija, te vas molimo da prilikom boravka u prirodi i u zaštićenim prirodnim područjima, poštujte ekološke principe i pravila ponašanja.