Kulturna baština

Kanjon reke Jerme obiluje brojnim prirodnim lepotama, ali ono što ceo kraj čini još atraktivnijim je kulturno, etnološko i istorijsko nasleđe. Ovaj jedinstven prostor, na raskrsnici važnih puteva, krije tragove mnogih kultura u vidu materijalnog i nematerijalnog nasleđa. O tome danas svedoče kulturno-istorijski spomenici, verovanja, običaji, ali i mistične priče i legende.

 

MANASTIRI I CRKVE

 

Poganovski manastir

 

Poganovski manastir sa crkvom posvećenom Sv. Jovanu Bogoslovu, jedan je od najvrednijih spomenika srpske srednjovekovne kulture. Smešten na levoj obali reke Jerme, u samom srcu kanjona, viševekovni je čuvar vere ovog kraja. Ovo remek delo srpske baštine je od 1949. godine pod zaštitom države, kao kulturno dobro od velikog značaja, a od 1979. godine nalazi se na UNESCO listi svetske kulturne baštine.

Manastir je podignut 1395. godine, kao zadužbina srpskog plemića Konstantina Dejanovića Dragaša i njegove ćerke Jelene, čija se imena nalaze ugravirana u okruglom kamenju sa istočne strane hrama. Izgrađen je u stilu moravske škole, a u svojoj unutrašnjosti krije sjaj srednjevekovnih fresaka. Freske koje su 1499. godine naslikali umetnici iz severne Grčke, spadaju u red najviših slikarskih ostvarenja tog doba na Balkanu.

 

Sukovski manastir

 

Manastir sa crkvom posvećenom Uspenju Presvete Bogorodice, smešten je na desnoj obali reke Jerme u selu Sukovu. Prema istorijskim izvorima crkva je podignuta na temeljima stare bogomolje koja datira iz IV veka. Gradnja sadašnje crkve trajala je od 1857. do 1859. godine, a manastir je pod zaštitom države od 1968. godine. Zidna dekoracija predstavlja hronološki presek istorije Starog zaveta, hrišćanske i srpske crkve. Jedinstvene freske koje se mogu videti u ovoj crkvi su freska Sveti Hristofor sa životinjskom glavom i freska Bogorodice sa krilima.

 

SELA I LJUDI

 

Sela u kanjonu reke Jerme karakteristična su po balkanskim tipovima kuća i prelepim pejzažima koji ih okružuju. Nekada razvijeno područje sa živim selima i domaćinstvima koji su uzgojali maline, duvan, sada ima sve manje stanovnika, a sve više oronulih kuća i zaraslih njiva. Sela Vrapča, Petačinci, Iskrovci, Banski Do imaju svega po nekoliko stanovnika. Veća i razvijenija sela koja se nalaze pored reke Jerme prepoznala su turizam kao šansu za razvoj, tako da danas u selu Poganovo, Trnski Odorovci, Vlasi i Sukovo ima sve više etno i seoskih domaćinstava, koja će vas rado ugostiti.

U razgovoru sa meštanima, od kojih je većina u poznim godinama, čućete brojne zanimljive priče, ali i mistične legende. Razgovor sa meštanima najbolji je način da osetite dušu kanjona reke Jerme, a njima će razgovor sa vama biti vedra tema za prepričavanje u narednim danima.

 

Kameni mostovi

 

Litice i klanci kanjona reke Jerme bili su sakriveni i nedostupni sve do 1927. godine, kada je za potrebe rudnika mrkog uglja “Jerma” u Rakiti, sagrađena pruga uskog koloseka. Pruga se pružala od sela Rakita do sela Sukovo i na toj deonici sagrađeno je nekoliko kamenih mostova koji i danas svedoče o privrednom napretku ovog kraja i čuvenom voziću Ćiri koji je bio “čudo” svog vremena.

 

Film “Rudareva sreća”

 

Prilikom izgradnje rudnika, u kanjonu reke Jerme je snimljen jedan od prvih jugoslovenskih igranih filmova “Rudareva sreća”. Film je izazvao veliku pažnju javnosti, između ostalog i zbog skandala oko ljubavne priče dvoje glumaca tokom snimanja filma. Dugo se smatrao izgubljenim, a tokom devedesetih njegovi delovi su pronađeni u arhivama i ponovo obnovljeni i sastavljeni.

Film “Rudareva sreća” možete pogledati na stranicama Virtuelnog muzeja Caribrod.

PRIČE I LEGENDE  – U potrazi za pop Martinovim blagom

 

Priče isprepletene sa istorijskim zapisima dovele su do toga da “zlatna groznica” okupira srca mnogih tragača koji i danas tim povodom dolaze u ovaj kraj. Veruje se da je u kanjonu reke Jerme i na Staroj planini za vreme Rimljana, Turaka i Čerkeza zakopana velika količina zlata. Tragači u svojoj potrazi koriste mape, stare karte iscrtane na životinjskim kožama, simbole na stenama i drveću, ne bi li rešili zagonetke i pronašli barem neki zlatnik, ako ne i ceo tovar zlata.

Najpoznatija priča, koju će vam na jedinstven način prepričati svaki stanovnik sela u kanjonu Jerme, vezana je za čuveno blago popa Martina za kojim se ovde traga vekovima. Lovci na blago najviše tragaju na Vlaškoj planini gde se prema predanju nalazi jedan od ulaza u navodni “Zlatni grad” u koji se ulazi kroz “Smukovu dupku”. Smatra se da je ulaz u “dupku” – zaštićen brojnim zamkama koje je potrebno preći, a kao poslednja zamka postavljen je mehanizam u obliku zlatne zmije - smuka koja ubija svakoga ko tu uđe. Po pričama meštana mnogi se nikada nisu vratili odatle.

Prema legendi pop Martin Himović, poreklom iz Dubrovnika, služio je Bogu i živeo u ovom kraju mirnim životom sa svojom ženom, nadaleko čuvenoj po lepoti. Turci su mu je zbog toga oteli, a on se odmetnuo u hajduke i svetio im se presretajući i pljačkajući karavane u tesnacima okolnih klisura. Niko ne zna gde je blago sakrivao, a mnogi tragaju za njim u pećinama i stenama planina koje okružuju reku Jermu, pored stoletnih hrastova, ispod temelja manastira i površine fresaka, ali se sve priče završavaju na isti način - da ga niko nije pronašao, a da su neki tragači izgubili živote lutajući ovim krajem.

O ovom viševekovnom fenomenu govori i dokumentarno – igrani film o Pop Martinovom blagu koji je snimljen u okviru serijala “Priče dvoglavog orla”.

 

STARI ZANATI

 

Ćilimarstvo, grčarstvo i tradicionalna izrada kačkavalja retki su zanati koji su u pirotskom kraju uspeli da se održe do danas. Pirot je nekada bio poznat po svojim zanatskim radnjama i dućanima, a u okolnim selima skoro svako domaćinstvo tkalo je crge – pokrivače koji se i danas mogu videti u mnogim kućama. Prava je retkost, ali se u pojedinim domaćinstva još uvek čuvaju rukotvorine koje su žene pravile od konoplje.

U ovim krajevima se pekla cigla i ćerpič, obrađivalo se drvo i pravili su se komadi nameštaja i predmeti za kuću - čuture, slanici, čaše, tanjiri, kašike, vretena i strugovi za vretena, drveni čiviluci, korita za pranje i “svinjokolj”, kreveti, klupe, police i tronoške. U vodenicama su se mlele žitarice, a u valjavicama se “valjalo” sukno. Buriće i kace pravili su pinteri, kovača i potkivača je bilo u gotovo svakom selu, sakupljala se i kozja dlaka za mutavdžije koji su je obrađivali.

 

TRADICIONALNA JELA

 

Ovaj kraj nadaleko je poznat po svojim specijalitetima sa zaštićenim poreklom. Pirotski kačkavalj, peglana kobasica, staroplaninski sir, jagnjetina, šopska salata, caribrodska sušenica, vurda, banica (pita), zeljanik (pita sa zeljem), moruznica (proja), domaći hleb iz vurnje, “plnjene šušpe” (punjena suva paprika) i sarmice u vinovom listu, samo su neki od specijaliteta koji se prave prema receptima koji se prenosi kroz generacije. Gotovo svaka domaćica u ovom kraju zna da napravi neki od ovih lokalnih specijaliteta, primenjujući kulinarske tajne svojih majki, svekrva i baka. Uticaj narodnih običaja i priprema jela prema starim receptima najviše se vidi prilikom pripreme slavske trpeze i obrednih hlebova za verske praznike.

 

GOVOR

 

Autentičnost ovom području daje i govor (jezik, dijalekt) koji predstavlja kombinaciju šopskog i/ili pirotskog verbalnog izražavanja.

Sve če si bude!